وقت مرگ بندر انزلی نیست!

انزلی چی: تالابی که روبروی دیدگان طبیعت دوستان می میرد!

تالاب بین المللی بندر انزلی؛ این دردانه زیبای ایران بر اثر صدمات ناشی از عملکرد نابخردانه انسان و تزریق انبوه رسوبات، پسماندها و پسابها و کم آبی های اخیر، در وضعیت بحرانی قرار گرفته است. 

زباله‌ها و فاضلاب های صنعتی و شهری مدتها است زخم چرکین تالاب بندر انزلی هستند و جز این، ۳۱ سالی است که «آزولا»؛ مهمان ناخوانده، بلای جان این تالاب ارزشمند شده و نفس جانداران آن را می‌گیرد. 

به گفته کارشناسان محیط زیست و منابع طبیعی، به سبب ضعف عملیات آب خیزداری و تخریب بیش از اندازه پوشش گیاهی و جنگل تراشی، سالانه افزون بر 585 هزار تن خاک به صورت رسوب از حوضه آبخیز تالاب بندر انزلی به این تالاب سرازیر می‌شود.  

ورود بیش از یک میلیارد و 200 میلیون تن گل و لای ناشی از رسوبات 40 سال شست و شوی چهار هزار کیلومتر مربع خاک حوضه‌های آبریز 11 رودخانه منتهی به تالاب و کم آبی های اخیر، شریان های حیاتی تالاب انزلی را که زمانی عمقش به 11 متر می‌رسید، مسدود کرده است. از سویی هرساله بیش از 32 میلیون مترمکعب فاضلاب خانگی شهرستان های رشت، بندر انزلی، صومعه سرا، فومن و ماسال (حوضه آبخیز تالاب بندر انزلی)، حجم عظیمی از پسماندها و حدود دومیلیون لیتر سموم و کودهای شیمیایی از طریق مزارع کشاورزی وارد تالاب می‌شود. 

آزولا؛ غده سرطانی تالاب بندر انزلی 

آزولا؛ علف هرزی است که به جان تالاب افتاده است. سال ۶۳ بود که این گیاه، در قالب طرحی پژوهشی از فیلیپین به شمال کشور وارد شد تا برای تولید علوفه دام و طیور و تهیه کود سبز برای مزارع برنج به کار رود، اما سهل‌انگاری‌ها سبب شد، این گیاه از برکه‌ها، آب گیرها و رودخانه‌ها گذر کند و به تالاب‌ بندر انزلی برسد و مانند سرطان رشد کند و فرشی شود روی سطح تالاب. تحقیقات نشان می‌دهد، آزولا در هوای گرم با سرعت بیشتری رشد می‌کند و گرمای تابستان هم فرصت کافی برای آزولا بوده که تالاب را تسخیر کند، نور خورشید را از جانداران زیر آب دریغ کند و جانشان را بگیرد. 

محمدیان فعال محیط زیست می‌گوید: این آفت ریشه‌ای اندازه بند انگشت دارد و روی آب شناور است و مناسب اکوسیستم شمال کشور نیست. آب را خفه می‌کند و جلوی فتوسنتز را می‌گیرد، به همین خاطر نور به عمق تالاب نمی‌رسد و گیاهان تالاب را از بین می‌برد. آن طور که این فعال محیط ‌زیست می‌گوید، تالاب های دیگری هم درگیر این آفت شده‌اند؛ امیرکلایه، کیاشهر، لاگون و. . . . فعالان محیط‌ زیست نام «جایکا»، گروه ژاپنی را می‌آوردند که چند سالی است برای کنترل آزولا در حال فعالیت هستند. محمدیان اما معتقد است با وجود فعالیت ۱۰ساله «جایکا»، هیچ‌کس نتیجه مثبت عملکرد آنها را ندیده است. وی می‌گوید: حالا در حال اجرای فاز دوم کارشان هستند! طرح احیای تالاب بین‌المللی بندر انزلی توسط آژانس بین‌المللی همکاری‌های ایران و ژاپن- جایکا از سال ۸۲ آغاز شده است، اما منتقدان می‌گویند پیوسته‌ نبودن اقدام ها برای کنترل آفت سبب شده در این سالها آزولا به حیات خود ادامه دهد و حیات گونه‌های گیاهی و جانوری تالاب بندر انزلی را تهدید کند.  

جایکا، آژانس مسافرتی شده! 

این فعال محیط‌ زیست از فعالیت «جایکا» انتقاد کرده و می‌گوید: جایکا تاکنون هیچ گزارشی از فعالیت های خود ارایه نکرده است و به نوعی آژانس مسافرتی مسوولان شده و آنها را مدام به ژاپن می‌برد و تاکنون عملکرد مثبتی نداشته است. از طرفی دیگر احیای تالاب بندر انزلی نیز طرح دیگری بوده که از سوی دولت ارایه شده و با آغاز کار دولت یازدهم بودجه‌ای چهار میلیارد تومانی به خود اختصاص داده است، اما محمدیان در این‌باره می‌گوید: این بودجه کجا خرج شد؟ صرف چه هزینه‌هایی برای تالاب شد؟ آیا ذی‌نفعان و جوامع محلی از آن بهره بردند؟ آنچه ما دیدیم، تنها انجام چند پروژه مطالعاتی بود! 

زخم رسوبات و فاضلاب 

فاضلاب ۱۳ شهر گیلان نیز از عوامل انسانی است که سالها است به کم شدن عمق این تالاب منجر شده، به طوری که مدیرکل حفاظت محیط زیست گیلان پیش از این گفته بود روزانه ۴۰۰ هزار مترمکعب انواع فاضلاب و سالانه یکصد هزار مترمکعب پساب کشاورزی به تالاب بندر انزلی راه می‌یابد. 

محمدیان به ممنوعیت دپوی زباله در این تالاب از دو سال پیش اشاره می‌کند و می‌گوید: جای زباله‌ها را عوض کرده‌اند و از حریم تالاب خارج کرده‌اند، اما چه فرقی می‌کند؟ در نهایت شیرابه زباله‌ها به تالاب سرازیر می‌شود. 

وی می‌گوید: به دلیل قطع درخت ها و نابودی جنگل ها و مراتع در بالادست این تالاب، پس از هر بارش، رسوبات شسته می‌شود و به این جا می‌رسد و عمق تالاب را کم تر و کم تر می‌کند. این فعال محیط ‌زیست، همچنین به ساخت اسکله‌ای در این منطقه اشاره کرده و می‌گوید: به خاطر طرح توسعه بندر، سرعت آب به دلیل ایجاد سنگ‌چین‌ها کندتر شده و این به ایجاد رسوبات بیشتر دامن می‌زند.

معصومه ابتکار، رییس سازمان حفاظت محیط‌ زیست هم روزهای گذشته در سفری به گیلان در حاشیه بازدید از طرح احیای جنگل های شن رود سیاهکل، به صورت تلفنی دستور آغاز عملیات اجرایی طرح احیای منطقه «سلکه» را که بخشی از تالاب بین‌المللی بندر انزلی است، صادر کرد. این طرح با هدف احیای تالاب بین‌المللی بندر انزلی در ورودی رودخانه هنده خاله به وسعت ۲۵ هکتار اجرا می‌شود. 

به گفته وی، این طرح شامل برداشت رسوب و دیواره‌سازی حاشیه رودخانه است و در آن  ۲۰۰ هزار مترمکعب رسوب از دهانه این رودخانه برداشت خواهد شد و قرار است تا اوایل سال آینده به پایان برسد. 

‏کاهش آب خزر 

بر اساس آمار رسمی اداره کل بنادر و دریانوردی گیلان، عمق آب دریای خزر بیش از 90 سانتی متر کاهش پیدا کرده که با توجه به ارتباط بین رژیم آب تالاب و دریا، بر خشک شدن تالاب تاثیر گذار است. 

رییس اداره حفاظت محیط زیست بندر انزلی همچنین خاطرنشان کرد: برداشت بی رویه پوشش گیاهی مراتع و جنگل ها و پر شدن تالاب در اثر انباشت رسوبات، باعث گردیده ظرفیت نگه داشت آب تالاب کم شده و آب با شدت از این عرصه خارج شود. به گفته اکبر میغی، این وضعیت موجب شده عمق تالاب بندر انزلی در منطقه جنوبی مانند سیاه کشیم و سلکه بشدت کم و حتی خشک شده و در منطقه شرقی و مرکزی تالاب نیز اوضاع همین‌گونه است.    

وقت مرگ بندر انزلی نیست! 

زندگی طبیعی تالاب ها به دلیل تغییرات آب و هوایی ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال طول می‌کشد، اما حالا وقت مرگ بندر انزلی نیست و عجیب است که می‌بینیم در سال های اخیر این تالاب کم‌عمق و شیرین به چنین وضع ناگواری گرفتار شده آن هم به دست انسان! آن چه مسلم است این که با این حجم از رسوبات، با لایروبی و نصب تله های رسوب گیر، کاری از پیش نمی رود؛  بلکه باید جلوی ورود رسوبات و آلاینده ها را به تالاب گرفت. جلوگیری از برداشت و تجدید و تثبیت پوشش گیاهی و تثبیت خاک حوضه آبریز تالاب، تکمیل شبکه و تصفیه خانه فاضلاب رشت و بندر انزلی، رعایت حقابه و رژیم آبی تالاب، جلوگیری از تغییر کاربری اراضی، الزام جدی ارزیابی محیط زیستی طرح های عمرانی و رها نکردن زباله در رودخانه ها و تالاب؛ از الزامات نجات جان تالاب بندر انزلی است.

مباد روزی که نعش این تالاب عزیز، روی دست های گیلان و ایران باقی بماند!

گزارش از: مریم رفیعیان، قدس آنلاین